Yeter Artık! “ki” ve “de”lere Dikkat Edin Be!

Herkeze selam olsun!

Ne kadar sinir bozucuydu değil mi ? Yazıyı okumaya başlar başlamaz gördüğünüz kocaman bir yazım hatası… Üstelik bu hata öyle farkedilemeyecek bir hata da değil. İlkokul 2. sınıf öğrencisinin bile farkedebileceği ve “bunun doğrusu budur!” diyebileceği bir hata.

İşte “de” ve “ki”lerin yazımında yapılan hatalar da aynen buna benziyor. İlkokul öğrencisinin bile gördüğü zaman “Bunu yanlış yazmış, ben bile doğrusunu biliyorum.” diyebileceği hatalar bunlar ve şunu bilmelisiniz ki gerçekten bunları inatla yanlış yazarak kendinizi küçük düşürüyorsunuz ve insanların sizi ciddiye almamasına sebep oluyorsunuz. Dalgınlıkla yanlış yazabilirsiniz, bunu anlayabiliriz ama bu konuyu hiç umursamadığınız için sürekli olarak bu bağlaç ve ekleri yanlış yazıyorsanız işte o zaman ortada ciddi bir problem var demektir. Dikkat edin, farkındaysanız ne noktalama işaretlerinden bahsediyorum ne de az bilinen kafa karıştırıcı bir imla kuralından. Bahsettiğim ve sizden doğrusunu yapmanızı istediğim tek şey “de” ve “ki”lerin nerede ayrı nerede birleşik yazıldığını bilmiyorsanız öğrenmeniz, biliyorsanız da bunlara dikkat ederek yazmanız.

Bilmemek ayıp değildir, korkusuzca ben bilmiyorum diyebilirsiniz ama eğer öğrenmiyorsanız kendi dilinize ihanet ediyorsunuz demektir. Şimdi bilmeyenlerin çok basit bir şekilde öğrenmelerine yardımcı olalım.

Bağlaçlar her zaman ayrı yazılır. Yani bağlaç olan “de” ve “ki” de ayrı yazılmalıdır, ek olanlar birleşik. Peki biz bunların nerede bağlaç nerede ek olduğunu nasıl anlayacağız ? Size basit bir yöntem göstereyim.

Hepimiz ilkokuldan hatırlarız, isimlerin 5 hali vardı. Hep beraber bir tekrar hatırlayalım.

  • Yalın hali
  • Ayrılma hali (-den, -dan)
  • Yönelme hali (-e, -a)
  • Belirtme hali (-ı, -i)
  • Bulunma hali (-de, -da)

Burda ilgileneceğimiz kısım son maddede yazdığım bulunma hali. Eğer herhangi bir şeyin bir yerin içinde veya bir yerde bulunduğunu belirtirken “de” ifadesini kullanıyorsanız burada kullandığınız ek olan “de” oluyor. Bunu birleşik yazmalısınız. Hemen örnek verelim.

Evde, okulda, uçakta, Ahmetlerde, İstanbul’da, İtalya’da, webde, anlamda, bu bağlamda, anlamında…

Farkettiyseniz bir de burda uçakda ifadesindeki “d” harfi “t”ye dönüştü. Bağlaç olan “de”de böyle bir durum yok.

Şimdi hemen bağlaç olan “de”ye bakalım.

Wikipedia’daki bağlaç tanımını aynen kopyalıyorum buraya.

Bağlaçlar veya rabıt (bağlama) edatları; kelimeleri, kelime gruplarını veya cümleleri biçim veya anlam yönüyle birbirine bağlayan kelimeler: ve, veya, ile, ama, de (da) [1], ancak, belki, çünkü, eğer, hâlbuki, hem … hem …, hiç değilse, ise, ki, lâkin, meğer, nasıl ki, ne … ne …, öyle, öyle ki, sanki, şu var ki, üstelik, yahut, yalnız, yani, yoksa, zira v.s. Bağlaçlar, ifadeleri ilgi ve önem sırasına koyarak düzenlememize yardımcı olur.

Sadece ilk kısma bakarsak şunu söyleyebiliriz: “Bağlaçlar bir şeyleri birbirine bağlamaya, anlam bütünlüğü sağlamaya yardımcı olur.”

Bağlaç olan “de”yi farketmek ek olanı farketmekten biraz daha zor. Bunu ayırt etmek için kalın yazdığım kısmımdan yardım alabilir. Dedim ki anlam bütünlüğünü sağlamaya yardımcı oluyor. Hemen bir örnek cümle yazalım.

Önümüzdeki konferansa Zahid de gelecekmiş.

Şimdi hemen bir şey deneyelim sizinle. Bu örnek cümleden “de” bağlacını çıkartalım ve tekrar bakalım.

Önümüzdeki konferansa Zahid gelecekmiş.

Anlamda ufak bir kayma oldu ama anlamı tamamen kaybetmiş değiliz. Bağlacımız biraz daha kolay anlaşılmasını sağladı. Şimdi aynı işlemi ek olan bir “de” üzerinde deneyelim.

Konferans bizim okulda olacakmış.

Gayet anlamlı bir cümle. Şimdi hemen ek olan “da” ifadesini çıkartalım.

Konferans bizim okul olacakmış.

Gördüğünüz gibi anlamda çok büyük bir fark var. Ne demek istediğimi anladığınızı varsayıyorum. Bir örnek daha verelim isterseniz.

Bu makalede “client” ifadesi “istemci” anlamında kullanılmış.

Şimdi burdan “da” ekini bir kaldıralım bakalım ne olacak.

Bu makalede “client” ifadesi “istemci” anlamın kullanılmış.

Burda da farkı gayet güzel bir şekilde görebilirsiniz.

“ki” ifadesinde de durum aynı. Bir yerin içinde olma durumunu ya da benzeri bir durumu ifade eden “ki”ler birleşik yazılır, diğerleri bağlaç olduğu için ayrı yazılır. Burda birkaç istisnamız var. “Belki”, “hâlbuki” ve “sanki” bağlaçlarında “ki” birleşik yazılır. “Ki”yi bu kadar detaylı anlatmayacağım, saat 00:00 olmak üzere ve benim çok uykum var o yüzden sadece birer örnek verip konuyu tamamen size bırakıyorum.

“Ki”nin ek olarak kullanılmasına bir örnek:

Dolaptaki pastayı hanginiz yedi ?

Şimdi bir de bağlaç olanına örnek verelim.

Okul o kadar güzel ki insanın okuyası geliyor.

Son olarak birkaç not düşüp bitireyim. Bu yazımda birçok imla hatası olduğuna eminim ama en azından dikkat ediyorum ve mümkün olduğunca imla kurallarını öğrenmeye çalışıyorum.

Sizden mükemmel yazılar yazmanızı da istiyor değilim ve kendim de bunu isteyebilecek kadar güzel yazamıyorum zaten. Sadece bu kadar basit bir meselede ısrarla hata yapmamanızı istiyorum.

Üslubum bazılarınıza pek hoş gelmemiş olabilir, gerçekten sinirli yazdığım bir yazı oldu bu. Birilerini kırdıysam özür dilerim.

Son olarak da Twitter’da takip ettiğim ve paylaşımları sayesinde kendisinden çok şey öğrendiğim bir hesabı tanıtmak istiyorum. Hesabın adı Doğru Türkçe. Ünlü kişilerin, yazarların, gazetelerin vs. Twitter paylaşımlarına bakıp imla hatalarını söylüyor. Yaptıkları iş gerçekten muazzam. Şiddetle takip etmenizi öneririm. Buyrun linkini de buraya bırakıyorum: https://twitter.com/dogru_turkce

Benden bu kadar, herkese iyi çalışmalar. Okuduğunuz için teşekkür ederim.

Genel Mustafa Zahid Efe 1 Yorum